Wstęp
Język lule, znany także jako sámegiella lub julevsámegiella, to jeden z języków saamskich, który jest używany przez ludność zamieszkującą północne regiony Szwecji i Norwegii. Z racji swojej historii i kultury, język ten zajmuje szczególne miejsce wśród języków mniejszościowych w tych krajach. Przez wiele lat jego liczba użytkowników malała, co stawia go w grupie języków zagrożonych wyginięciem. Mimo to, istnieją wysiłki mające na celu ocalenie i promowanie tego unikalnego języka oraz kultury związanej z nim.
Charakterystyka języka lule
Język lule plasuje się na drugim miejscu pod względem liczby użytkowników w rodzinie języków saamskich, zaraz po północnosaamskim. Jego bliskie pokrewieństwo z tym ostatnim sprawia, że oba języki tworzą kontinuum dialektalne, co oznacza, że użytkownicy jednego z tych języków mogą łatwiej porozumiewać się z użytkownikami drugiego. Mimo że w 1992 roku szacowano, że językiem lule posługuje się około 2000 osób, nowsze dane z 2022 roku wskazują na dramatyczny spadek tej liczby do około 700 użytkowników.
Obszar użycia
Większość osób posługujących się językiem lule mieszka w Laponi, z szczególnym uwzględnieniem szwedzkich gmin Gällivare i Jokkmokk oraz norweskich gmin Tysfjord i Hamarøy. Obszary te charakteryzują się silnymi tradycjami saamskimi oraz bogatą kulturą lokalną. W ciągu ostatnich lat można zaobserwować pewne pozytywne zmiany, polegające na wzroście zainteresowania nauką i używaniem języka lule wśród dorosłych mieszkańców tych regionów.
Historia piśmiennictwa
Pionierem w kodyfikacji pisanej formy języka lule był Lars Levi Laestadius, który zasłynął z tworzenia literatury religijnej. Jego pierwsze dzieło w tym języku, opublikowane w 1839 roku, nosiło tytuł „Hålaitattem Ristagasa ja Satte almatja kaskan” (Rozmowa chrześcijanina z niewierzącym). Mimo że Laestadius był zaangażowany w rozwój literatury lule, nigdy nie opracował pełnej gramatyki ani słownika tego języka.
Pierwsze publikacje
Opracowaniem słownika lule zajął się Karl Bernhard Wiklund, który w 1890 roku wydał „Lule-lappisches Wörterbuch” (słownik lule-niemiecki) oraz w 1891 roku opublikował opis morfologiczny i fonetyczny tego języka. Z kolei pierwszy Saam, który opublikował książkę napisaną w języku lule, to Anta Pirak. Jego utwór „Jåhttesáme viessom”, wydany w 1937 roku, porusza temat życia hodowców reniferów i stanowi ważny element literatury lule.
Sytuacja prawna
W kontekście ochrony i promowania języka lule istotne są aspekty prawne. W Szwecji od 2000 roku języki saamskie uzyskały status oficjalnych języków mniejszości narodowych. Dzięki temu użytkownicy mają prawo do korzystania z tego języka w oficjalnych sytuacjach oraz edukacji. W Norwegii, w gminie Tysfjord, od 2006 roku język lule również uzyskał status urzędowy obok norweskiego.
Wsparcie dla użytkowników
Władze lokalne oraz różne organizacje zajmujące się promocją kultury saamskiej podejmują działania mające na celu wsparcie użytkowników języka lule. Zainicjowano różnorodne programy edukacyjne oraz kursy skierowane do dzieci i dorosłych, mające na celu zachowanie i rozwój umiejętności posługiwania się tym językiem. Chociaż sytuacja jest trudna, a liczba młodych ludzi uczących się tego języka jest niewielka, to jednak zauważalny jest pewien wzrost zainteresowania oraz chęci nauki.
Zastosowanie współczesne
Mimo ograniczonej liczby użytkowników, język lule znajduje zastosowanie w różnych sferach życia społecznego. Jest wykorzystywany w szkolnictwie wyższym oraz nowoczesnych środkach masowego przekazu. Chociaż jego obecność w mediach jest ograniczona, to jednak pojawiają się inicjatywy mające na celu promowanie go poprzez media społecznościowe oraz lokalne programy radiowe czy telewizyjne. Takie działania przyczyniają się do zwiększenia widoczności kultury saamskiej oraz angażują młodsze pokolenia w naukę i używanie tego języka.
Kultura a język
Język lule jest nierozerwalnie związany z kulturą Saamów. Wiele tradycji ustnych oraz literackich jest przekazywanych właśnie w tym języku. Muzyka, opowieści o historii oraz legendy są ważnym elementem kulturowym tej społeczności. Dzięki zachowaniu i promowaniu tych tradycji możliwe jest nie tylko ocalenie samego języka, ale również kultury i tożsamości Saamów jako narodu.
Zakończenie
Język lule to cenny element dziedzictwa kulturowego Północnej Europy. Mimo trudnej sytuacji demograficznej i zagrożenia wymarciem podejmowane są liczne działania mające na celu jego ochronę i promocję. Współczesne inicjatywy edukacyjne oraz medialne mogą przyczynić się do odrodzenia zainteresowania tym unikalnym językiem i kulturą Saamów. Zachowanie języka lule nie tylko wpływa na tożsamość tej grupy etnicznej, ale także stanowi ważny element szerszego kontekstu ochrony różnorodności lingwistycznej na świecie.
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).